Moest het FAVV zwijgen over het paardenvleesschandaal?

Het persbericht van het FAVV. Let op de titel, mogelijk een zeldzaam voorbeeld van de 'non self fullfilling prophecy'
Het persbericht van het FAVV. Let op de titel, mogelijk een zeldzaam voorbeeld van de ‘non self fullfilling prophecy’

Snel na het uitbreken van het paardenvleesschandaal bleek dat ook in ons land verdachte zaken werden opgemerkt. Het Federaal Agentschap voor de Voedselveiligheid wist al in 2011 van problemen met ons paardenvlees. Meteen was er verontwaardiging dat dit niet aan het publiek werd gemeld. Maar het FAVV stelde snel dat zij zich aan het geheim van het onderzoek moesten houden. De vraag is echter: is dat wel het geval? Wie een blik werpt op onze milieuwetgeving doet kan alvast vermoeden van niet.

Op 16 februari brak in Groot-Brittanië en Ierland het paardenvleesschandaal uit. Hamburgers in discountketens bevatten paardenvlees, terwijl dat niet op het etiket vermeld stond. Vanaf die dag is het paardenvleesschandaal zich alleen maar beginnen uitbreiden. Op zich is er – als dat op de verpakking van het voedsel vermeld wordt – niets mis met paardenvlees, maar op 19 februari meldde het weekblad Moustique dat er mogelijk ook problemen waren in ons land, en dat het FAVV en het Belgische gerecht al in 2011 van de feiten wisten. Daarop kwamen meteen verontwaardigde reacties, onder meer van Groen-Kamerlid Wouter De Vriendt. Het voedselagentschap haastte zich een dag later met te zeggen dat zij niets over lopende onderzoeken mag zeggen:

Momenteel worden drie grote zaken onderzocht door de parketten van Neufchâteau, Dendermonde en Antwerpen en, conform de geheimhouding van het onderzoek, kan het FAVV hierover niet communiceren. Het gaat in wezen om de vervalsing van paspoorten. De door een weekblad bekendgemaakte informatie dat de vastgestelde administratieve fraude een risico zou inhouden voor de gezondheid van de consumenten en zieke paarden in België in de voedselketen zijn terechtgekomen is totaal onjuist.

Het is voorlopig onduidelijk of er effectief een gezondheidsrisico is geweest, of dat dat onze voedselketen vervuild is geraakt. Mocht dat zo zijn, dan heeft dat wel belangrijke implicaties voor het FAVV. In een federale wet die de toegang tot milieu-informatie regelt, staat het volgende te lezen:

Daarin staat klaar en duidelijk het volgende te lezen:

  Art. 15. [De milieu-instanties zorgen] ervoor dat in geval van een bedreiging van de gezondheid van de mens of het milieu, hetzij veroorzaakt door menselijke activiteiten hetzij ten gevolge van natuurlijke oorzaken, alle informatie waarover zij beschikken en die de bevolking die waarschijnlijk zal worden getroffen in staat kan stellen maatregelen te nemen om de uit de bedreiging voortvloeiende schade te voorkomen of te beperken, onmiddellijk wordt verspreid.

Dat we te maken hebben met milieu-informatie, mag alvast blijken uit het eerste gedeelte van de wet:

milieu-informatie : elke informatie, ongeacht de drager en in welke materiele vorm ook, waarover een milieu-instantie beschikt, betreffende:
[…]
b) de toestand van de gezondheid en de veiligheid van de mens met inbegrip van de verontreiniging van de voedselketen, […]

Niet alleen deze actieve vorm van openbaarheid lijkt van belang. Ook wanneer iemand om informatie vraagt, is het voedselagentschap wellicht verplicht de informatie vrij te geven – of er nu een onderzoek loopt of niet:

 Art. 27. § 1. Voor elke milieu-informatie die het voorwerp uitmaakt van een vraag tot openbaarmaking, gaat de milieu-instantie die de aanvraag ontvangst na of er uitzonderingen van toepassing zijn. Ze wijst de aanvraag af als het publiek belang van de openbaarmaking niet opweegt tegen de bescherming van een van de volgende belangen :
[…]
4° de opsporing of vervolging van sanctioneerbare feiten;

Wat hier staat is dat als het publiek belang groter is dan de bescherming van het gerechtelijk onderzoek, dan geldt de openbaarheid. Dergelijke belangenafwegingen zijn echter niet altijd eenvoudig te maken. Wanneer is het publiek belang groter dan de geheimhoudingsverplichting?

Ten slotte nog dit: Het FAVV heeft alvast niet de beste naam op het vlak van (passieve) openbaarheid. Zo weigerde het in 2011 documenten vrij te geven aan journalisten over de hygiëne in restaurants. Zelfs de Federale Beroepscommissie voor de toegang tot milieu-informatie – die net als taak heeft om te zien of een overheid niet de mist ingaat tegen openbaarheidswetgeving – krijgt van het FAVV geen van de betwiste documenten in handen. De beroepsinstantie was niet tevreden met de gang van zaken, zoals uit deze passage mag blijken:

Artikel 40 van de wet van 5 augustus 2006 verplicht de betrokken milieu-instantie bovendien om de Federale Beroepscommissie toegang te geven tot alle nuttige informatie, en geeft de Commissie de bevoegdheid om alle betrokken partijen en deskundigen te horen en om aanvullende inlichtingen te vragen aan de personeelsleden van de betrokken milieu-instantie. Het staat dus niet aan het FAVV om te oordelen of de aanvrager zich terecht op de wet van 5 augustus 2006 beroept, en zelfs niet om de toegang tot de betrokken informatie aan de Commissie te weigeren.

FAVV overtreedt wet over openbaarheid na een klacht van twee Knackjournalisten

Controlerapport in Denemarken
Controlerapport in Denemarken

Het Federaal Agentschap voor de voedselveiligheid (FAVV) overtreedt de wet inzake de toegang tot milieu-informatie. Dat blijkt uit een recent verslag van de Federale Beroepscommissie voor de toegang tot milieu-informatie (FBM). Die moet naar aanleiding van een klacht inspectierapporten inkijken, maar het FAVV weigert deze over te maken.

Het weekblad Knack bracht op 29 juni het nieuws uit dat operatoren die voedsel behandelen (zoals restaurants, slagerszaken of grootwarenhuizen) in ons land gemiddeld één controle krijgen per drie jaar. Werknemers van het FAVV gaven toe dat ze te weinig mensen in dienst hebben en dat ze niet alle operatoren kunnen controleren. Nochtans zijn ze nodig, schrijft Knack, want in 2009 kende slechts 53 procent van de controles een gunstig resultaat. Het weekblad probeert intussen meer klaarheid te brengen. Ze vroeg eerder dit jaar via openbaarheidswetgeving inzage in de inspectierapporten. Iedere burger heeft immers recht op toegang tot documenten waarover een overheidsdienst beschikt. Het FAVV weigerde om drie redenen. Ze vreest voor een schending van de privacy van de uitbaters en een schending van het onderzoeksgeheim. De openbaarmaking zou bovendien onredelijk veel werk met zich meebrengen, ondermeer door alle eigennamen te moeten schrappen.

In Denemarken vinden ze dat net wel kunnen. Daar krijgt iedereen minstens jaarlijks controle. Alle resultaten worden ook online gezet, zodat restaurantbezoekers of slagersklanten mee ‘in de keuken kunnen kijken’ en dus ook extra aangespoord zullen worden alle regels te volgen. Een onderzoek toonde aan dat 97 procent van de respondenten tevreden was met een kwalificatiesysteem – in Denemarken met smileys. 6 op de 10 gaven aan al elders gegeten te hebben na het zien van een negatieve beoordeling. Wat de privacy betreft: enkel het bedrijf wordt genoemd, niet de zaakvoerder. Ter vergelijking, in Denemarken kreeg de helft van alle zaken de beste beoordeling. De hygiëne ging er sinds de invoering van het controlesysteem op vooruit, prijkt op de website, al is niet meteen duidelijk of dat door het systeem komt.

Omdat het FAVV weigert de inspectierapporten openbaar te maken, stapten de Knackjournalisten naar twee commissies die waken over de openbaarheidswetgeving. Die gaan na of documenten (zoals de inspectieverslagen) al dan niet onterecht worden achtergehouden. Eerst klopten ze aan bij de Commissie Toegang tot bestuursdocumenten (CTB). Die moest de klacht door formele fouten onontvankelijk verklaren. Ze gaf al wel aan dat sommige informatie vermoedelijk als milieu-informatie moest worden opgevat.

FAVV weigert openbaarmaking inspectieverslagen

Het weekblad Knack is thuisgekomen van een kale reis met haar pogingen om inzage te krijgen in de rapporten die het Federaal Agentschap opmaakte, naar aanleiding van haar controles op horecazaken in verband met voedselveiligheid. Ondermeer door de kennelijk onredelijk grote berg werk en problemen met de privacy weigert het FAVV de verslagen vrij te geven.

Volgens woordvoerder van het FAVV Lieve Busschots zijn er ook nog geen concrete plannen om de toegang in de toekomst wel te vergemakkelijken.